Өзен басып алуы Эверестті 15–50 метрге көтерген, ғалымдар анықтады
Материал бірнеше дереккөз негізінде жасанды интеллектпен дайындалды — түпнұсқаларға сілтемелер төменде.
Шамамен 89 000 жыл бұрын болған өзен басып алуы Арун-Коси шатқалынан тау жыныстарын алып тастап, изостатикалық көтерілуге себеп болды, бұл Эверестті тек плиталар тектоникасы түсіндіре алатын деңгейден 15–50 метр биікке көтерді. Көтерілу Эверест, Лхоцзе және Макалу шыңдарының Үнді және Еуразия плиталарының соқтығысу аймағынан жоғары аномальды биіктігін түсіндіреді. Бұл жаңалық Гималай геологиясындағы көптен бергі жұмбақты шешеді.
Негізгі фактілер
- Арун өзені Тибет үстіртінің кең жоғарғы ағысын басып алып, су жинау алабын үш еседен астам ұлғайтып, Коси жүйесін қоректендірді.
- Ең жақсы модель басып алу оқиғасын шамамен 89 000 жыл бұрын деп көрсетеді, кеңірек диапазон 50 000-нан 100 000 жылға дейін.
- Эрозияланған жыныстарды алып тастағаннан кейінгі изостатикалық көтерілу Эверест, Лхоцзе және Макалуды 15–50 метрге көтерді.
- Зерттеу 2024 жылы Nature Geoscience журналында жарияланды; авторлары — Қытай геоғылымдар университетінен Сюй Хань және Лондон университеттік колледжінен Адам Г. Г. Смит пен Мэттью Фокс.
Өзен басып алу механизмі
Өзен басып алу, немесе ағынды басып алу, бір өзен жыныстарды кері бағытта эрозиялап, көрші өзеннің жоғарғы ағысын өз арнасына бұрған кезде жүреді. Коси өзенінің арнасы тауларды кері бағытта кесіп өтіп, Арун өзенінің жоғарғы ағысын қосып алып, жаңа үлкен су жинау алабына ие болды. Басып алу Арунның су жинау алабын үш еседен астам ұлғайтып, Коси шатқалы арқылы өтетін су көлемін күрт арттырды. Модельдеу көрсеткендей, кейін Коси төмен қарай әлдеқайда жылдам кесіле бастады, ондаған мың жылдар бойы орасан зор жыныстар мен шөгінділер массасын алып тастады.
Изостатикалық көтерілу
Изостатикалық көтерілу жүк түсірілгенде қалқып шығатын кеме сияқты әрекет етеді: жыныс жүктемесін алып тастау жер қыртысының мантия үстінде жоғары көтерілуіне мүмкіндік береді. Арун-Коси шатқалындағы эрозия Эверест астындағы жер қыртысына түсетін жүктемені азайтып, оның кең аумақта көтерілуіне себеп болды. 15–50 метрлік көтерілу Эверест, Лхоцзе және Макалудың тек плиталар соқтығысуынан күтілетін деңгейден жоғары аномальды биіктігін түсіндіреді. «Recent uplift of Chomolungma enhanced by river drainage piracy» деп аталатын зерттеу 2024 жылы Nature Geoscience журналында жарияланды.
1 дереккөз
Уақыт · артта қалуы