Тілдердің жойылуы дәрілік өсімдіктер туралы бірегей білімді өшіреді
Материал бірнеше дереккөз негізінде жасанды интеллектпен дайындалды — түпнұсқаларға сілтемелер төменде.
Цюрих университетінің зерттеуі дәрілік өсімдіктерді қолдану тәсілдерінің 75%-дан астамы тек бір тілде белгілі екенін көрсетті, әр тілдің жоғалуы орны толмас білімді жояды. Жойылып бара жатқан тілдер каталогы әр үш айда бір тілдің жоғалатынын тіркейді, ал ЮНЕСКО 1950–2010 жылдар аралығында 230 тілдің жоғалғанын растады. Шығын сөздік қордан асып, мәдени және практикалық білімге, соның ішінде 2022 жылы яган тілінің соңғы иегерінің қайтыс болуына әсер етеді.
Негізгі фактілер
- Жойылып бара жатқан тілдер каталогы құжатталған жоғалтулар негізінде әр үш айда бір тілдің жойылатынын тіркейді.
- ЮНЕСКО 1950–2010 жылдар аралығында 230 тілдің жойылғанын тіркеді.
- 2021 жылғы PNAS зерттеуі дәрілік өсімдіктерді қолдану тәсілдерінің 75%-дан астамы тек бір тілде белгілі екенін көрсетті.
- Кристина Кальдерон, яган тілінің соңғы иегері, 2022 жылдың ақпанында 93 жасында қайтыс болды.
Жойылу қарқынының бағалауы
БҰҰ Адам құқықтары жөніндегі Жоғарғы комиссарының басқармасы әр екі аптада бір тілдің жойылатыны туралы кеңінен таралған бағалауды қайталайды. Лайл Кэмпбелл және оның Жойылып бара жатқан тілдер каталогындағы командасы үнсіз қалған тілдерді санап, шамамен әр үш айда бір тіл деген қорытындыға келді. SIL International қолдайтын Ethnologue әлемдегі тірі тілдердің шамамен 44%-ын жойылу қаупі төнген деп жіктейді. ЮНЕСКО атласы тек 1950–2010 жылдар аралығында 230 тілдің жойылғанын тіркеді.
Яган тілінің жоғалуы
Яган тілі Оңтүстік Американың оңтүстік шетіндегі Отты Жерде сөйленген. Оның ең танымал сөзі — мамихлапинатапай, екі адамның бір-біріне қарап, екеуі де бір нәрсенің болғанын қалап, бірақ ешқайсысы бастамашы болғысы келмейтін көзқарас деп анықталады. Кристина Кальдерон, Абуэла Кристина деген атпен белгілі, тілдің соңғы иегері болды және 2022 жылдың ақпанында 93 жасында қайтыс болды. Яган тілінің жазбасы болмаған, оны жазып алу дәл жойылып бара жатқандықтан басталды.
Медициналық білімнің жоғалуы
Цюрих университетінен Родриго Камара-Лерет пен Хорди Баскомпте Солтүстік Американы, солтүстік-батыс Амазонияны және Жаңа Гвинеяны қамтитын үш этноботаникалық деректер жинағын талдады. Деректер жинағында 3597 дәрілік өсімдік түрі, 12495 тіркелген қолдану тәсілі және 236 жергілікті тіл болды. Олардың 2021 жылғы PNAS мақаласы медициналық қолдану тәсілдерінің 75%-дан астамы тек бір тілде белгілі екенін көрсетті. Қорғау мәртебесі бағаланған өсімдіктердің тек 1–4%-ы аймаққа байланысты қауіп төнген деп саналады.
1 дереккөз
Тілдердің жойылуы дәрілік өсімдіктер туралы бірегей білімді өшіреді
