Норвегиялық Хельсинки комитеті Қазақстанның жаңа конституциясы парламентті әлсірететінін ескертеді
Материал бірнеше дереккөз негізінде жасанды интеллектпен дайындалды — түпнұсқаларға сілтемелер төменде.
Норвегиялық Хельсинки комитеті 23 тамыздағы парламент сайлауы қарсаңында Қазақстандағы демократия мен саяси бәсекелестіктің жай-күйіне алаңдаушылық білдірді. Ұйым жаңа конституция президент билігін күшейтіп, парламенттің рөлін әлсіреткенін, ал азаматтық қоғамның сайлауды бақылау мүмкіндіктері шектеулі екенін мәлімдеді. Комитет елдің демократиялық бағытына қатысты елеулі алаңдаушылықтарға қарамастан, Қазақстанды қолдауды жалғастыруды жоспарлап отыр.
Негізгі фактілер
- Қазақстанда парламент сайлауы 23 тамызда, жаңа конституция 1 шілдеде күшіне енгеннен кейін алғаш рет өтеді.
- ЕҚЫҰ-ның Демократиялық институттар және адам құқықтары жөніндегі бюросы Қазақстандағы президенттік немесе парламенттік сайлауды ешқашан ЕҚЫҰ-ның демократиялық сайлау стандарттарына толық сәйкес деп таныған емес.
- Бірнеше тәуелсіз ұйым шетелдік қаржыландыру алатын ұйымдарға сайлауға қатысты қызметпен айналысуға тыйым салатын жаңа ережелер енгізілгеннен кейін сайлауды бақылай алмайтынын немесе бақыламайтынын мәлімдеді.
- Норвегиялық Хельсинки комитеті демократиялық Қазақстан шетелдік инвестицияларды көбірек тартып, Еуропамен интеграцияны тереңдететінін мәлімдеді.
Конституциялық өзгерістер
Жаңа конституция 2026 жылғы 1 шілдеде күшіне еніп, президент билігін күшейтіп, парламенттің рөлін әлсіретті. Норвегиялық Хельсинки комитеті конституциялық өзгерістер билік тармақтарының бөлінуіне әсер еткенін атап өтті. 23 тамыздағы сайлау жаңа конституция бойынша өтетін алғашқы сайлау және парламенттің жаңа құрылымындағы алғашқы сайлау болады.
Сайлауды бақылауға шектеулер
Биыл енгізілген жаңа ережелер шетелдік қаржыландыру алатын ұйымдарға сайлауға қатысты кез келген қызметпен айналысуға тыйым салады. Бірнеше тәуелсіз ұйым осы ережелердің салдарынан сайлауды бақылай алмайтынын немесе бақыламайтынын мәлімдеді. Норвегиялық Хельсинки комитеті тәуелсіз азаматтық қоғамның сайлауды еркін бақылау мүмкіндігі барған сайын азайып бара жатқанын мәлімдеді.
ЕҚЫҰ бағалаулары
2022 жылғы қарашадағы президент сайлауынан кейін ЕҚЫҰ ДИАҚБ процесте шынайы бәсекелестік пен саяси плюрализм жетіспейтінін анықтады. 2023 жылғы парламент сайлауынан кейін ұйым нақты саяси бәсекелестік пен демократиялық сайлауды қамтамасыз ету үшін әлі де елеулі өзгерістер қажет деген қорытындыға келді. ДИАҚБ Қазақстандағы президенттік немесе парламенттік сайлауды ешқашан ЕҚЫҰ-ның демократиялық сайлау стандарттарына толық сәйкес деп таныған емес.
1 дереккөз
Норвегиялық Хельсинки комитеті Қазақстанның жаңа конституциясы парламентті әлсірететінін ескертеді
